X
تبلیغات
رایتل

اردوهای دانش آموزی و عباس نمکی

اردوها وفعالیت های گروهی
سه‌شنبه 24 اسفند‌ماه سال 1389

سیر و سفر از دیدگاه قرآن به نقل از ...



منصور پیوند
اسلام دین کامل و جامعی است که به تمام نیازهای فطری انسان توجه کامل داشته و برای تمام نیازهای جسمی و روحی، ابعاد مختلف، زوایای پیدا و پنهان زندگی بشر برنامه و شیوه‌ی کار ارائه کرده ‌است. سیر و سفر از جمله نیازهای روحی‌ و ‌فطری انسان است که در بسیاری از جنبه‌های حیاتی وی نقش مؤثری ایفا می‌کند.
دین ‌مبین‌ اسلام که به تمام نیازهای روحی ‌و جسمی انسان توجه داشته، این موضوع را نیز مورد توجه قرار داده است. وجود آیات‌ متعدد د قرآن‌کریم و به‌طور کلی متون‌ دینی حاکی از اهمیت این موضوع در اسلام ‌است. درباره‌ی اهمیت سیر و سفر و جایگاه آن در تعالیم دینی همین بس که مفهوم سیر و سفر با الفاظ مختلف در قرآن‌ کریم آمده لذا این مقاله بر آن است تا با استفاده از آیات قرآن‌ کریم به تبیین این مطلب کمک نموده و هم‌چنین سیر و سفر را در مورد بررسی قرار دهد. واژه سیر در قرآن در تکاپوى زندگى به ویژه در ابعاد اقتصادى، فرهنگى، سیاسى، و تاریخى، سفر و گردشگرى و سیر و جهانگردى داراى نقشى تعیین‌کننده و سرنوشت‌ساز است. از دیر زمان مردمان خردمند براى سیر و سفر جایگاه ویژه‌اى قائل بوده‌اند و آن را بخشى از زندگى اجتماعى و انسانى خویش مى‌شمرده‌اند.قرآن مجید، با به کارگیرى واژه «سیر» در شکلها و هیئت‌هاى گوناگون، دستور به گردشگرى و جهانگردى می‌دهد: {قد خلت من قبلکم سنن فسیروا فى الارض….}پیش از شما سنتهایى بوده است، پس بر روى زمین بگردید و بنگرید…. {فسیروا فى الأرض فانظروا کیف کان عاقبة المکذبین}پس در زمین بگردید و بنگرید که عاقبت کار آنان که پیامبر را به دروغ نسبت می‌دادند، چگونه بوده است. {قل سیروا فى الأرض فانظروا کیف کان عاقبة المجرمین}بگو در زمین سیر کنید و بنگرید که پایان کار مجرمان چگونه بوده است.دسته دیگر از آیات قرآن، به صورت سؤالات سرزنشى و تحریکى به مسأله گردشگرى پرداخته و آنانى را که از این مهم سر بر می‌تابند مورد نکوهش و پرسش قرار داده است: {افلم یسیروا فى الارض فینظروا کیف کان عاقبة الذین من قبلهم….}آیا در روى زمین نمی‌گردند، تا بنگرند که پایان کار پیشینیانشان چه بوده است؟ {افلم یسیروا فى الأرض فتکون لهم قلوب یعقلون بها…}آیا در زمین سیر نمی‌کنند تا صاحب دلهایى گردند که بدان تعقل کنند… در جاى دیگر قرآن به سنتهاى تاریخى ونوامیس طبیعى مانند عزتها و ذلتها، پیروزیها و شکستها، خوشبختیها و بدبختیها اشاره می‌کند و می‌فرماید:{قد خلت من قبلکم سنن فسیروا فى الارض…} پیش از شما سنتها و قانونهایى عملاً به وقوع پیوسته است. پس در زمین و آثار تاریخى گذشتگان گردش و کاوش کنید. از مجموع این آیات و مانند آن می‌توان دریافت که: اصل مسأله گردشگرى و سیر و جهانگردى و نیز برداشت و دریافت ژرف و عمیق از این سیر و سفر، مورد عنایت و توجه خداوند متعال در قرآن مجید است.در زمانى که هنوز نوشته و کتابى در زمینه شناخت تاریخ و سنن اجتماعى تدوین نشده بود و مدرسه و دانشگاهى در این رابطه وجود نداشت و یا در دسترس عرب و مسلمانان جزیرة العرب نبود، خداوند، مسلمانان را به سیر و نظر در این مقوله‌‌‌ها فرا می‌خواند و از آنان می‌خواهند که در این باره به تفکر و تدبّر بپردازند. روشن است که فراخوانى خود به خود نوعى دستور به جهانگردى و سیر و سفر به مکانهاى تاریخى و جغرافیایى را به دنبال دارد. در آیات قرآن کریم، به بسیارى از نقاط جغرافیایى و تاریخى اشاره شده که همواره مورد توجه باستان شناسان قرار گرفته است: مصر، اصحاب حجر (سنگستان)، غار اصحاب کهف، ارم ذات العماد، سدّ مآرب، احقاف، رودى که بنى اسرائیل از آن گذشتند و فرعونیان در آن غرق شدند، و، گرچه بسیارى از این آثار تاریخى به تدریج بر اثر زمین لرزه‌‌‌ها، افت وخیز دریاها، ریزشهاى آسمانى، فرسایش خاک و مانند آن دگرگون شده است، لکن این دعوت قرآن و فرمان به سیر در زمین روحیه کاوشگرى و جست وجو را در پیروان خود بر می‌انگیزد . پرسشهای قرآنی ضمن تحریک و ایجاد انگیزه در مسلمانان براى حرکت و گردش در اطراف و اکناف زمین و گشتن در جهان و سیروسفر در طبیعت و کوه و دشت و هامون این نکته را مطرح می‌کند که براى دریافت سنتهاى تاریخى و نگرش به عاقبت و پایان کار تمدنهاى عظیم و بناهاى تاریخى و جغرافیایى، نباید تنها به مطالعه آثار پرداخت، بلکه باید همت کرد و رنج سفر برخود هموار ساخت و کوى به کوى و جاى به جاى جهان را در نوردید و به سیر آفاقى در کنار سیر انفسى دست زد، تا به راز و رمز پیشرفتها و تمدنها دست یافت و از فروپاشى و سقوط آنها درس عبرت و تجربه آموخت {فتکون لهم قلوب یعقلون بها}. در کل آیاتى که بدان اشارت رفت نه تنها اصل مسأله گردشگرى را مورد تشویق و ترغیب قرار داده، بلکه آن را در قالب فرمان و امر به پیروان خود تکلیف کرده است.امر {سیروا} و {انظروا} هر چه باشد چون دیگر اوامر قرآن است که مخاطبان مسلمان باید آن را جدّى بگیرند و پى بگیرند، تا به دستاوردهاى آن دست یابند. این امرها باید مورد توجه مسلمانان قرار گیرد. آیا این گونه اوامر قرآن، تکلیف آور نیست و نمی‌بایست گروههایى از مسلمانان در این زمینه تحقیق و کنجکاوى کنند؟ این نکته درخور دقّت است که چگونه امت اسلامی از کنار این امرهاى قرآنى به آسانى می‌گذرد و نسبت به عینیت و اجراى این اوامر رهنمود و راهکارهاى عملى ارائه نمی‌دهد! آیا می‌بایست دیگران با جدیت و تلاش همه جانبه این دستورهاى قرآنى را عملى سازند و ما تماشاگر باشیم. باید توجه کرد که مستحب بودن گردشگرى و جهانگردى در صورتى است که اسلام و نظام اسلامى و جامعه مسلمانان از ترک آن زیان و ضرر نبـینند وگرنه این مسأله رنگ وجوب و لزوم کفایى، به خود می‌گیرد که چه بسا ترک آن موجب نکوهش و سرزنش دین داران و مردم است. اما با این برداشت از قرآن که ضرورت دارد در جهت سیر و سفر امت اسلامی گام بردارد و آن را یک مقوله قابل بحث در جامعه بداند ما به عنوان جامعه مسلمان و افراد مسلمان چقدر در این زمینه برنامه ریزی کرده‌ایم؟ چقدر اطرافیان و خویشاوندان خود را تشویق و ترغیب به سفر کردن در شهرها و اطراف خود نموده‌ایم؟ دقت نمائیم که یکی از مسایل فراموش شده و کم‌رنگ در شهرها، سیر و سفر به شهرها و استانها کشور عزیزمان ایران است که این امر موجب شده که ما ضرر و زیان‌‌‌های بسیاری ببینیم که خود سفر از قول علی بن ابی‌طالب (رضی الله عنه) پنج فایده در آن نهفته است که اگر دقیق بنگریم ما در این قسمت ضررهای بسیار زیادی کرده‌ایم:
1-
غم زدایى و پیدایش نشاط و شادابى.
2-
فقرزدایى و رسیدن به زندگی شایسته.
3-
دانش آموزى و فراگیرى تجربه.
4-
آشنایى با فرهنگها و آداب و رسوم.
5-
دوست یابى و شناخت یاران نیک و بزرگوار .پس با دقت به آیات قرآن و اوامر خداوند باید در جهت توسعه سیر و سفر گام بر داریم و آن را جزء مقوله‌‌‌های فرهنگی جامعه خودمان قرار دهیم که به اطراف و جهان پیرامون خود با نگاه دقیق و هدفمند بپردازیم. یادآوری می شود چون که فصل بهار همراه با طراوت و سر سبزی خود شروع می شود و تعطیلات مدارس به مدت دو هفته هم به همراه دارد وقت مناسبی است که فرهنگ سیر و سفر را در خانواده و اطرافیان خود زنده کنیم و به شهرهای کشور عزیزمان ایران مسافرت نمائیم تا روحیه شادی در خانواده، دانش‌آموزی و فراگیری تجربه، آشنایی با فرهنگ و آداب و رسوم شهرهای دیگر را در خانواده و اطرافیان به ارمغان بیاوریم. حتماً به مقوله سیر و سفر با اهمیت خاص بنگریم چون که عدم این مقوله در سطح شهر و خانواده موجبات ضرر و زیانهای بسیار زیادی از جمله: افسردگی و عدم تعلق نوجوانان و جوانان به خانواده، عدم ادامه تحصیلات در قشرهای مختلف، ایجاد فرهنگ غلط و ناصحیح خودمحوری گردیده. پس در این وقت مناسب همراه با خانواده و اطرافیان یکی از شهرهای کشورمان را به عنوان سیر و سفر برگزینیم تا در جهت خواسته‌‌‌های قرآنی گامی برداشته باشیم

*

اسلام دین کامل و جامعی است که به تمام نیازهای فطری انسان توجه کامل داشته و برای تمام نیازهای جسمی و روحی، ابعاد مختلف، زوایای پیدا و پنهان زندگی بشر برنامه و شیوه‌ی کار ارائه کرده ‌است.

سیر و سفر از جمله نیازهای روحی ‌و ‌فطری انسان است که در بسیاری ازجنبه‌های حیاتی وی نقش مؤثری ایفا می‌کند. دین ‌مبین ‌اسلام که به تمام نیازهای روحی‌ و جسمی انسان توجه داشته، این موضوع را نیز مورد توجه قرار داده است. وجود آیات‌ متعدد در قرآن‌کریم و به‌ طور کلی متون ‌دینی حاکی از اهمیت این موضوع در اسلام ‌است.

درباره‌ی اهمیت سیر و سفر و جایگاه آن در تعالیم دینی همین بس که مفهوم سیر و سفر با الفاظ مختلف در قرآن‌کریم آمده لذا این مقاله بر آن است تا با استفاده از آیات قرآن‌کریم به تبیین این مطلب کمک نموده و هم‌چنین سیر و سفر را مورد بررسی قرار دهد.

واژه‌ی سیر در قرآن

در تکاپوى زندگى به ویژه در ابعاد اقتصادى، فرهنگى، سیاسى، و تاریخى، سفر و گردشگرى و سیر و جهانگردى داراى نقشى تعیین‌کننده و سرنوشت‌ساز است. از دیر زمان مردمان خردمند براى سیر و سفر جایگاه ویژه‌اى قائل بوده‌اند و آن را بخشى از زندگى اجتماعى و انسانى خویش مى‌شمرده‌اند.

قرآن مجید، با به کارگیرى واژه‌ی (سیر) در شکل‌ها و هیأت‌هاى گوناگون، دستور به گردشگرى و جهانگردى مى‌دهد:

(قَدْ خَلَتْ مِنْ قَبْلِکُمْ سُنَنٌ فَسیرُوا فِی اْلأَرْضِ) آل‌عمران‌137.پیش از شما سنت‌هایى بوده است، پس بر روى زمین بگردید و بنگرید….

(فَسیرُوا فِی اْلأَرْضِ فَانْظُرُوا کَیْفَ کانَ عاقِبَةُ الْمُکَذِّبینَ) نحل‌36. پس در زمین بگردید و بنگرید که عاقبت کار آنان که پیامبر را به دروغ نسبت مى‌دادند، چگونه بوده است.

(قُلْ سیرُوا فِی اْلأَرْضِ فَانْظُرُوا کَیْفَ کانَ عاقِبَةُ الْمُجْرِمینَ) نمل 69. بگو در زمین سیر کنید و بنگرید که پایان کار مجرمان چگونه بوده است.

دسته‌ی دیگر از آیات قرآن، به صورت سوالات سرزنشى و تحریکى به مسأله گردشگرى پرداخته و آنانى را که از این مهم سر بر مى‌تابند مورد نکوهش و پرسش قرار داده است:

(أَفَلَمْ یَسیرُوا فِی اْلأَرْضِ فَیَنْظُرُوا کَیْفَ کانَ عاقِبَةُ الَّذینَ مِنْ قَبْلِهِمْ) یوسف‌109.آیا در روى زمین نمى‌گردند، تا بنگرند که پایان کار پیشینیانشان چه بوده است؟

(أَفَلَمْ یَسیرُوا فِی اْلأَرْضِ فَتَکُونَ لَهُمْ قُلُوبٌ یَعْقِلُونَ بِها أَوْ آذانٌ یَسْمَعُونَ بِها) حج‌46. آیا در زمین سیر نمى‌کنند تا صاحب دلهایى گردند که بدان تعقل کنند

در جاى دیگر قرآن به سنتهاى تاریخى و نوامیس طبیعى مانند عزتها و ذلت‌ها، پیروزی‌ها و شکست‌ها، خوشبختی‌ها و بدبختی‌ها اشاره مى‌کند و مى‌فرماید:( قَدْ خَلَتْ مِنْ قَبْلِکُمْ سُنَنٌ فَسیرُوا فِی اْلأَرْضِ) آل‌عمران‌137. پیش از شما سنت‌ها و قانون‌هایى عملاً به وقوع پیوسته است. پس در زمین و آثار تاریخى گذشتگان گردش و کاوش کنید.

از مجموع این آیات و مانند آن مى‌توان دریافت که: اصل مسأله گردشگرى و سیر و جهانگردى و نیز برداشت و دریافت ژرف و عمیق از این سیر و سفر، مورد عنایت و توجه خداوند متعال در قرآن مجید است. در زمانى که هنوز نوشته و کتابى در زمینه‌ی شناخت تاریخ و سنن اجتماعى تدوین نشده بود و مدرسه و دانشگاهى در این رابطه وجود نداشت و یا در دسترس عرب و مسلمانان جزیرة العرب نبود، خداوند، مسلمانان را به سیر و نظر در این مقوله‌ها فرا مى‌خواند و از آنان مى‌خواهد که در این باره به تفکر و تدبّر بپردازند.روشن است که فراخوانى خود‌به‌خود نوعى دستور به جهانگردى و سیر و سفر به مکان‌هاى تاریخى و جغرافیایى را به دنبال دارد. در آیات قرآن کریم، به بسیارى از نقاط جغرافیایى و تاریخى اشاره شده که همواره مورد توجه باستان‌شناسان قرار گرفته است: مصر، اصحاب حجر (سنگستان) ، غار اصحاب کهف، ارم ذات‌العماد، سدّ مآرب، احقاف، رودى که بنى اسرائیل از آن گذشتند و فرعونیان در آن غرق شدند و … ، گرچه بسیارى از این آثار تاریخى به تدریج بر اثر زمین لرزه‌ها، افت و خیز دریاها، ریزشهاى آسمانى، فرسایش خاک و مانند آن دگرگون شده است، لکن این دعوت قرآن و فرمان به سیر در زمین روحیه‌ی کاوشگرى و جست و جو را در پیروان خود بر مى‌انگیزد .

پرسش‌های قرآنی ضمن تحریک و ایجاد انگیزه در مسلمانان براى حرکت و گردش در اطراف و اکناف زمین و گشتن در جهان و سیر و سفر در طبیعت و کوه و دشت و هامون این نکته را مطرح مى‌کند که براى دریافت سنت‌هاى تاریخى و نگرش به عاقبت و پایان کار تمدن‌هاى عظیم و بناهاى تاریخى و جغرافیایى، نباید تنها به مطالعه آثار پرداخت، بلکه باید همت کرد و رنج سفر بر خود هموار ساخت و کوى به کوى و جاى به جاى جهان را در نوردید و به سیر آفاقى در کنار سیر انفسى دست زد، تا به راز و رمز پیشرفت‌ها و تمدن‌ها دست‌یافت و از فروپاشى و سقوط آنها درس عبرت و تجربه آموخت (فَتَکُونَ لَهُمْ قُلُوبٌ یَعْقِلُونَ بِها) حج‌46.

در کل آیاتى که بدان اشارت رفت نه تنها اصل مسأله گردشگرى را مورد تشویق و ترغیب قرار داده، بلکه آن را در قالب فرمان و امر به پیروان خود تکلیف کرده است.امر (سیروا) و (انظروا) هر چه باشد چون دیگر اوامر قرآن است که مخاطبان مسلمان باید آن را جدّى بگیرند و پى بگیرند، تا به دستاوردهاى آن دست یابند. این امرها باید مورد توجه مسلمانان قرار گیرد.

 آیا این گونه اوامر قرآن ، تکلیف‌آور نیست و نمى‌بایست گروه‌هایى از مسلمانان در این زمینه تحقیق و کنجکاوى کنند؟ این نکته در خور دقّت است که چگونه امت اسلامی از کنار این امرهاى قرآنى به آسانى مى‌گذرد و نسبت به عینیت و اجراى این اوامر رهنمود و راهکارهاى عملى ارائه نمى‌دهد! آیا مى‌بایست دیگران با جدیت و تلاش همه جانبه این دستورهاى قرآنى را عملى سازند و ما تماشاگر باشیم.

باید توجه کرد که مستحب‌بودن گردشگرى و جهانگردى در صورتى است که اسلام و نظام اسلامى و جامعه مسلمانان از ترک آن زیان و ضرر نبـینند و گرنه این مسأله رنگ وجوب و لزوم کفایى، به خود مى‌گیرد که چه بسا ترک آن موجب نکوهش و سرزنش دینداران و مردم است.

اما با این برداشت از قرآن که ضرورت دارد در جهت سیر و سفر امت اسلامی گام بردارد و آن را یک مقوله‌ی قابل بحث در جامعه بداند ما به عنوان جامعه مسلمان و افراد مسلمان چقدر در این زمینه برنامه‌ریزی کرده‌ایم‌؟ چقدر اطرافیان و خویشاوندان خود را تشویق و ترغیب به سفر‌کردن در شهرها و اطراف خود نموده‌ایم؟

 دقت نمائیم که یکی از مسایل فراموش‌شده و کم‌رنگ در شهرها، سیر و سفر به شهرها و استانها کشور عزیزمان ایران است که این امر موجب‌شده که ما ضرر و زیان‌های بسیاری ببینیم که خود سفر از قول علی بن ابی‌طالب (رضی الله عنه) پنج فایده در آن نهفته است که اگر دقیق بنگریم ما در این قسمت ضررهای بسیار زیادی کرده‌ایم 1- غم‌زدایى و پیدایش نشاط و شادابى 2- فقرزدایى و رسیدن به زندگی شایسته 3- دانش‌آموزى و فراگیرى تجربه 4- آشنایى با فرهنگ‌ها و آداب و رسوم 5- دوست‌یابى و شناخت یاران نیک و بزرگوار

پس با دقت به آیات قرآن و اوامر خداوند باید در جهت توسعه سیر و سفر گام بر‌داریم و آن را جزء مقوله‌های فرهنگی جامعه خودمان قرار دهیم که به اطراف و جهان پیرامون خود با نگاه دقیق و هدفمند بپردازیم.

یادآوری می‌شود چون که فصل بهار همراه با طراوت و سر‌سبزی خود شروع می‌شود و تعطیلات مدارس به مدت دو هفته هم به همراه دارد وقت مناسبی است که فرهنگ سیر و سفر را در خانواده و اطرافیان خود زنده کنیم و به شهرهای کشور عزیزمان ایران مسافرت نمائیم تا روحیه شادی در خانواده، دانش‌آموزی و فراگیری تجربه ، آشنایی با فرهنگ و آداب و رسوم شهرهای دیگر را در خانواده و اطرافیان به ارمغان بیاوریم.

حتما به مقوله سیر و سفر با اهمیت خاص بنگریم چون که عدم این مقوله در سطح شهر و خانواده موجبات ضرر و زیانهای بسیار زیادی از جمله: افسردگی و عدم تعلق نوجوانان و جوانان به خانواده، عدم ادامه‌ی تحصیلات در قشرهای مختلف، ایجاد فرهنگ غلط و ناصحیح خودمحوری گردیده. پس در این وقت مناسب همراه با خانواده و اطرافیان یکی از شهرهای کشورمان را به عنوان سیر و سفر برگزینیم تا در جهت خواسته‌های قرآنی گامی برداشته باشیم.


استفاده از مطالب تابش باذکر منبع بلامانع است